DOÄžAL boya deyince dışarıdaki tüketicinin aklına hemen halı kilim boyamakta kullanılan “kökboyaları” gelir. Oysa fiyatı daha pahalı olan ve ihraç özelliÄŸi bulunan doÄŸal boyaların da Anadolu’da tükenmez kaynakları var.

Bugün genel sınıflandırma dikkate alındığında doÄŸal boyalar 3 temel gruba ayrılıyor: Bunların başında “bitkisel kaynaklı” olanlar var. Sonra “hayvansal menÅŸeli olanlar” ve “mikroorganizmalardan elde edilenler” geliyor.

DoÄŸal boyar maddelerin yaklaşık 25 adedi gıda ve kozmetik endüstrisinde kullanılabilecek özelliklere sahip. Sıkı denetim altında üretilen boyaların ” Gıda Kodeksi” nden onay alması ön koÅŸul.

Hammadde kaynağı itibariyle boya bitkilerini kültüre alıp yetiÅŸtirmek veya doÄŸadan elde etmek mümkün. Sonraki aÅŸama ise bunları “sınaproseslerden” geçirip standartlara uygun gıda ve kozmetik boyası haline getirmek.

Çoğunun Anavatanı Anadolu
Gıda boyalarının insan organizmasında olumsuzluğa yol açmaması ve alerjik özellikler içermemesi lazım. Kozmetik ve ilaç boyaları da gıdalara konmayan, ancak gıda boyaları kadar yüksek standart özellikler taşıyan bir başka grup.

Bunların içinde en pahalı olanı “safran boyası!” DeÄŸerli bir bitki olan safranın anayurdu ise Anadolu ve Ä°ran! “Sülfat” ve “nitrat” asitleriyle muamele edilen “safran” ın boyar maddesinden çok deÄŸerli sarı, kırmızı ve mavi renkler elde ediliyor. Uzunca bir prosesten sonra “gıdaya uygun” hale gelen boya, standartlara özel ambalajlarda ticarete sunuluyor.
Safran boyasının sarı cinsi ancak özel gıdalarda kullanılıyor. Pahalı olması nedeniyle daha ucuz formları da var. Yine Anadolu’da kolaylıkla yetiÅŸebilen “yabani safran” (safflower) hem sarı hem de turuncu renkler veriyor. Ancak sarı rengin ticari deÄŸeri çok düşük… Aynı cins boyalar “turmeric” olarak anılan “kurkumin” den de elde edilebiliyor.

Birçok gıdaya renk maddesi olarak katılan “klorofil” in ana maddesi de yine Anadolu. En iyi klorofil kaynağı ise bildiÄŸimiz ısırgan otu. Isırgan otundan elde edilen mavi siyah tondaki yeÅŸil renk, deÄŸerli mamullerin formülüne giriyor. (Bu boyanın önemli bir ihraç ürünü olduÄŸunu da bu arada kaydedelim.) Klorofilden çıkarılan sarı bazlı tonlar ise özellikle kozmetikte tercih ediliyor.

Halk arasında “havacıva” olarak adlandırılan bir diÄŸer boya ise
“alkana tinctoria” bitkisinin köklerinden elde ediliyor. Bu bitkinin anavatanı da Anadolu! Akdeniz Bölgesi’nde yetiÅŸen yayvan çalı
“hodangiller” familyasına ait. Çok sayıda yerel adı var. Özellikle
“diÅŸ suları” ve “kozmetikte” flüoresan mavi renkler elde etmek için kullanılıyor.

Gıda ve Kozmetik için birebir
“Ä°ndigo kırmızısı” adıyla meÅŸhur olan rengin kaynağı da keza Anadolu’da kültürü yapılabilecek bir baÅŸka bitki türünde gizli.
Yabani formları sıcak bölgelerimizde var. “Ä°ndigo” nun sentetik formları ise kozmetikte ihtiyatla kullanılıyor.

“Kökboyası” olarak da tanınan bir baÅŸka bitki “rubai” ise Akdeniz bölgesinde yetiÅŸiyor ve çok amaçlı kullanılıyor.

Gıda sanayinden çok kozmetik ve tekstilde kullanılan formu ise “kızılkök boyası” adını almış. Kültürü yapılabilen bir diÄŸer bitki ise “fustic” adını taşıyor ve kadife çiçeÄŸinin bir üyesinden elde ediliyor. Anadolu’da rahatlıkla yetiÅŸtirilebilir.

Yine gıda sanayinde çokça kullanılan “karotin” ise havucun renk maddesi. Peynir ve yaÄŸlarda kullanılan “karotin” (betakaroten)
aynı zamanda “besin takviyesi” ve “antioksidan” olarak da büyük ticari öneme sahip.

Siyah havuçta bulunan doÄŸal pigmentler de oldukça pahalı maddeler arasında. Siyah havuç (kırmızı havuç da deniyor) en çok İç Anadolu Bölgesi’nde yetiÅŸiyor. YoÄŸun yetiÅŸtiricilik yapan kent ise EreÄŸli . Siyah havuçtan elde edilen boya “antosiyaninler” sınıfına giriyor ve çok deÄŸerli bir madde.

Benzer boya türü bol miktarda kırmızı pancarda da var. Bu tür boyalar doÄŸal materyalden kimyasal olarak sentezlenerek elde ediliyor. Sentezleme dilinde bu grup boyalara “karotenoid bazlı doÄŸal boyalar” deniyor.

“Antosiyanin sınıfı boyalar” ın bir diÄŸer kaynağı ise üzüm küspesi . Åžarap ve sirke fabrikası artıklarından deÄŸerli “antosiyanin bazlı” kırmızı, mor ve mavi renkleri elde etmek mümkün.

DiÄŸer boya kaynakları ise kuru soÄŸan kabukları, ÅŸerbetçiotu, atkestanesi ve çay . Tüm bu bitkiler Anadolu’da yetiÅŸiyor ve artıklarından maalesef yararlanılmıyor. ÖrneÄŸin, çaydan elde edilen boyar maddeler gıda sanayinde hayli ilgi görmeye aday. Meyve suyu konsantreleri de deÄŸerli birer gıda boyası kaynağı.

Bitkisel boyalar genellikle ekstraksiyon (özütleme) yoluyla elde ediliyor. Åžekerin kavrulmasıyla elde edilen “karamel”
isimli boyaya ise bilimsel çevrelerden bazı itirazlar var.

Nur Demirok-Para Dergi